Hoofdbanner

 

Bij het woord geheugen denken we aan wat we met onze hersenen kunnen onthouden. Je hoort iets, je leest of leert iets, en een moment later weet je nog altijd wat je gehoord, gelezen of geleerd hebt. Geheugen is in onze beleving cognitief van aard. Het voelt aan alsof je de opgedane kennis in je hoofd in hokjes stopt, in kleine kastjes die op elk gewenst moment geopend kunnen worden. Soms zit zo'n kastje dicht, dan kun je er even "niet opkomen", hoewel je weet dat het woord ergens in jou ligt opgeslagen (het ligt op het puntje van je tong).
Toch is deze manier van onthouden slechts één van de drie soorten geheugen waar we over beschikken.

Een tweede manier is het onthouden middels het gevoel of de emotie. Je hoort bijvoorbeeld een lied uit de periode dat je hals over kop verliefd was en de gebeurtenissen komen weer boven drijven, tot in de scherpste details. Alsof je weer helemaal terug in de tijd bent. Ook geuren, bepaalde foto's of andere herinneringen kunnen dit oproepen. Het voelt aan als golven die over je heen spoelen. De herinnering sleurt je mee, je ondergaat en beleeft de emotie als het drijven in een zee van belevenissen. Die herinnerde emoties zitten vooral in je middenlijf, rond je hart, je maag, je ingewanden.

Een derde manier van onthouden is middels het lichaam, en dan specifiek middels de spieren in je lichaam. Daar zijn we ons nauwelijks bewust van. Het lichaam weet en onthoudt wat het heeft meegemaakt. Het geheugen van het lichaam is sterker dan dat van ons gevoel of ons denken. In de pedagogiek is dat bekend. Wat het lichaam eenmaal heeft geleerd, onthoudt het zijn leven lang. Een voorbeeld is het leren fietsen op jonge leeftijd. Wanneer je dat kunt, vergeet je lichaam nooit meer hoe dat moet. Iemand van 40 jaar die sinds zijn 6e jaar niet meer op een fiets heeft gezeten, fietst zo weer weg. Het lichaam vergeet niet. Zo ook bij schaatsen. Wie dat eenmaal kan, verleert het nooit meer.
Een ander voorbeeld: wanneer je elke dag dezelfde route naar bijvoorbeeld je werk rijdt (in de auto of op de fiets), neemt je lichaam de handelingen van jou over. Je kunt je denken en voelen dan gerust op andere zaken richten, je lichaam rijdt toch wel door, zonder een fout te maken. Het stopt bij een rood stoplicht, neemt bochten, vermindert vaart als dat nodig is, neemt de juiste afslag etc. Ondertussen ben je met je gedachten en emoties met andere dingen bezig. Op de plaats van bestemming aangekomen kun je je (met je hoofd!) niet meer herinneren waar je gereden hebt. Een aparte gewaarwording.

Dat het geheugen van het lichaam sterker is dan dat van het hoofd blijkt uit het volgende. Iemand reed dagelijks met een ander mee naar zijn werk. Om bij het bedrijf binnen te komen moest men daar een code intoetsen. Deze persoon toetste niet alleen voor zichzelf, maar ook voor de ander die code in. Al gauw kende hij de code van de ander uit zijn hoofd. Maar na een half jaar veranderden de werktijden. Hij toetste alleen nog zijn eigen code in. Toen de andere werknemer na lange tijd toch weer een keer tegelijk met hem bij het werk arriveerde, wilde hij diens code intoetsen. Hoe hij ook nadacht, hij was hem kwijt. Hij wist het echt niet meer. Tot hij zijn vinger voor de toetsen hield. En ja, zijn vingers toetsten direct de goede code in. Ze hadden de mechanische handeling onthouden!

In het onderwijs beklijft wat je leert met hoofd, hart en handen het meest. Laat kinderen opschrijven wat ze leren (of hebben geleerd). Alleen luisteren of zien doet kennis en inzicht vervagen. Een handgeschreven samenvatting maken werkt altijd. Spiekbriefjes maken ook, dat zou gestimuleerd moeten worden! Eenmaal een spiekbriefje gemaakt, blijken leerlingen hem niet meer nodig te hebben. Het zit al in hun systeem. Wat er gebeurt is dat er door de handeling van de vingerspieren verbindingen in de hersenen worden aangelegd. Weggetjes en bruggetjes tussen de verschillende hersendelen. Dat kun je je bewust worden. Bij nieuwe inzichten voel je de helderheid in je hersenen toenemen. Er zijn nieuwe wegen aangelegd.

Des te groter de fysieke inspanning, des te beter werkt het onthouden. Toetsen aanslaan op een laptop of I-pad is lichamelijk minder inspannend dan met de hand schrijven. Je gebruikt er minder spieren bij. De lesstof zal minder goed beklijven. Die hele hype rond het gebruik van I-pads op scholen is dan ook een langzame dood sterven. Het heeft geen vruchtbare toekomst, de kracht van het lichaam wordt onvoldoende aangeboord. In China loopt om die reden het onderwijs hard achteruit. Al die moeilijke tekens die met de vingers geoefend moesten worden, zijn nu vervangen door aanslagen op het toetsenbord van de computer. De intelligentie van de kinderen blijkt flink af te nemen, zoals onderzoeken aantonen.
Wat in het algemeen voor mensen en specifiek voor kinderen essentieel is: elke dag minimaal een uur lopen. Het is de meest basale lichamelijke inspanning van de mens. Gewoon, in een flink wandeltempo. Er worden krachten aangeboord die ideeën, levenslust en intelligentie bevorderen. Lopen is creëren en onthouden tegelijk, een leven lang.