Hoofdbanner

Bijna iedereen denkt dat de keuzes die in het leven gemaakt worden op bewuste en rationele gronden gebaseerd zijn. Het stemmen op een politieke partij, het kiezen van een opleiding of beroep, het kopen van kleding of eten etc. Dat alles doen we met ons volle verstand, zoals dat zo mooi heet.
De huidige wetenschap is hier onder andere op gebaseerd, namelijk dat ware kennis alleen verkregen wordt door bewust en doordacht informatie te verzamelen, dit logisch te rangschikken om daaruit dan weer (voorzichtige) conclusies te trekken. Dit zou je het dogma van het wetenschappelijk denken kunnen noemen. Bewustzijn als basis van het denken.

Kunstenaars, filosofen en ook veel psychologen weten wel beter. Het meeste wat we denken of doen komt uit ons onbewuste voort. Ook al denken we van niet. We laten ons leiden door tal van observaties die we vooral onbewust doen. Zo hebben we bij een eerste indruk van iemand binnen één seconde een (tamelijk accurate) mening over hem of haar. In die ene seconde komen wel meer dan 100 of 1000 verschillende signalen op ons af. Het onbewuste registreert die allemaal tegelijk.
Kunstenaars schakelen tijdens het scheppen hun bewustzijn (hun bewuste denken) juist zoveel mogelijk uit. Het hindert eerder dan dat het hen helpt. Het is de inspiratie, een onbekende stroom uit het onbewuste, die hen drijft.

Het bewuste kan ook maar één ding tegelijk doen, bijvoorbeeld het lezen van een boek. Tijdens het lezen kun je niet tegelijkertijd aan iets anders denken, dat je nog boodschappen moet doen bijvoorbeeld. Als je aan dit laatste denkt, lees je niet meer wat er staat, dan glijden je ogen over de letters heen.
Het onbewuste kan duizenden taken tegelijk aan. Tijdens het autorijden bijvoorbeeld let je op oneindig veel dingen tegelijk. Je ogen registreren wat er om je heen gebeurt, de vrachtwagen die voor je rijdt, een bord langs de weg, een afslag, een flauwe bocht. Je lichaam reageert automatisch, je drukt het gaspedaal in, je brengt je hand naar voren, je knippert met je ogen, je ademt, je luistert, je verschuift wat op je stoel etc.

Het is interessant bij jezelf na te gaan wanneer je werkelijk iets bewust doet. Als je 's ochtends uit bed stapt, doe je dat dan volledig bewust met je verstand? Of is het zo dat iets onbewusts in je lichaam (je wil, noem ik dat maar) uit bed wil stappen, jou in beweging zet en jij vervolgens denkt dat jouw bewustzijn (jouw verstand) daarvoor heeft gekozen? Als je jezelf goed kunt waarnemen, ben je geneigd tot het laatste.
De filosoof Friedrich Nietzsche is een van de eersten geweest die het belang van het onbewuste erkende. In feite is zijn hele filosofie ervan doortrokken. Het onbewuste is voor hem de basis van waaruit de mens leeft.
Nietzsche noemt het onbewuste ook wel de instincten van de mens. Hij roept op om daarnaar terug te keren, en ons niet te verliezen in moderne wetenschap en ouderwetse godsdienst. Allebei ziet hij als een vlucht uit de wereld, uit het onbewuste (en werkelijke) van de mens.

Opvallend is dat de wetenschap zich sinds een jaar of dertig ook op het onbewuste heeft gestort. Ze konden niet achterblijven. Hersenonderzoeker Benjamin Libet ontdekte dat beslissingen in ons onbewuste worden voorbereid, zo'n 300 milliseconde voordat we daadwerkelijk tot een handeling overgaan. Hij concludeerde, en velen met hem, dat ons bewustzijn en dus het handelen uit vrije wil een illusie is. In de katern Wetenschap van de NRC van 5/6 juli 2008 was een interessant artikel hierover te lezen (van Niki Korteweg).
In 2009 heeft hoogleraar psychologie van het onbewuste (!) Ap Dijksterhuis een boek geschreven, genaamd: Het slimme onbewuste. Met als ondertitel: Denken met gevoel.
Nou ja, de subtitel zullen we maar met een korreltje zout nemen. Klinkt niet echt wetenschappelijk.
Het boek grossiert wat mij betreft in algemeenheden, open deuren, napraterij van wat andere psychologen al hebben onderzocht. Op zich prettig leesvoer, zo op een regenachtige dag, maar het blijft allemaal aan de oppervlakte. Nergens (een poging tot) een zoektocht naar wat dat onbewuste dan is, waar het vandaan komt etc. Steeds de nadruk leggend op het feit dat het onbewuste superieur is aan ons bewustzijn. Dat weet hij inderdaad met steeds weer andere resultaten van onderzoeken meer dan aannemelijk te maken. Maar dat wisten we al uit zoveel andere (filosofische) bronnen. Veel verder komt hij niet.
Af en toe is Dijksterhuis ronduit gemakzuchtig. Hij beschrijft dat vanuit wetenschappelijk perspectief de mens is ontstaan door toevalligheden. Aan dit begrip toeval wijt hij onze ontwikkeling tot op heden, aan alles wat er is in de wereld. Maar toeval is natuurlijk geen antwoord op een vraag. Het is vluchten voor een antwoord, omdat je even niets weet. Met wetenschap heeft het weinig te maken.

Misschien is het een aardig, interessant en lezenswaardig boek (dat van Ap Dijksterhuis dus) voor iemand die hier tot nog toe niets van afweet. Voor op een regenachtige dag, ergens op een rustige camping, met in je achterhoofd het (onbewuste) idee dat het begrip toeval bedacht is door geestelijk luie mensen (en een vrije wil tot op zekere hoogte wel degelijk bestaat).